‘We moeten onze defensie-industrie opschalen, dat kan niet door Amerikaanse wapens te blijven kopen’
Europa kende crisis na crisis -financiële crisis, corona, invasie van Rusland. Dus er is niet veel capaciteit om vooruit te denken, ziet Armida van Rij. Toch is dat noodzakelijk, om afbrokkeling van de EU en NAVO te voorkomen.
In december werd het officieel Amerikaans buitenlandbeleid, maar in juni vorig jaar schreef Armida van Rij het al op: de MAGA-beweging, met de Amerikaanse vicepresident JD Vance voorop, streven naar een trans-Atlantische culturele revolutie, die radicaal-rechtse, nativistische waarden dominant moet maken. In de Verenigde Staten, én in Europa. Waar dan de Europese Unie moet worden ondermijnd of zelfs kapot gemaakt.
Wat nogal van belang is, stelde Van Rij, die onderzoeker is op het gebied van veiligheid, defensie en internationale betrekkingen bij de Londense denktank Centre for European Reform. De EU helpt namelijk voorkomen dat de Europese democratieën en rechtsstaten afbrokkelen.
Dat is ook een van de doelen van de NAVO – en dat militaire verbond staat op dit moment onder grote druk, nu de Verenigde Staten en Europa met elkaar in conflict zijn over Groenland. En laat het nu net de NAVO in Brussel zijn waar Van Rij komende week op bezoek gaat, vertelt ze in een Londens hotel, om daar van binnenuit te horen hoe het er met de alliantie voor staat.
Beleven we nu het einde van de NAVO?
„Nou, je hebt het politieke niveau van de NAVO, dat loopt nu heel moeilijk. Maar je hebt ook alle structuren, processen en bureaucratie die daaronder zitten, de dagelijkse samenwerking. En dat loopt gewoon door.
Als de Amerikanen inderdaad op de een of andere manier, politiek, economisch of militair – militair acht ik onwaarschijnlijk, daarvoor is er nu te veel weerstand in het Congres en in de publieke opinie – Groenland besluiten in te nemen, dan is dat een radicaal einde van de NAVO. Vooral omdat Rusland dan heel snel zal proberen om de NAVO te testen. Op dat moment zullen we waarschijnlijk geen gecoördineerde respons hebben. En dan valt de NAVO uit elkaar.
Er zijn allerlei scenario’s denkbaar in de Baltische staten. Wat als Rusland Narva in Estland, dat tegen de grens aan ligt, inneemt en kijkt wat er gebeurt? Of ze kunnen de Baltische staten van de rest van de NAVO afsnijden. De NAVO kan dan niet snel genoeg naar het front. En dan staan die landen er alleen voor. Daar zijn zij, en ook Polen, heel erg bang voor.”
Europa staat op een kantelpunt, denkt Van Rij. „We hebben nu geen machtige leider meer, zoals eerdere presidenten in de VS wel waren, met wie we ons kunnen verdedigen tegen allerlei risico’s en bedreigingen. Waaronder Rusland, waaronder China. Dat is natuurlijk een heel groot probleem, omdat we in Europa niet genoeg middelen hebben om ons te verdedigen.”
Moet er een alternatief voor de NAVO komen? Een nieuw Europees politiek orgaan om over defensie en veiligheid te beslissen?
„We hebben al veel instituties. Die vragen allemaal de nodige middelen voor hun functioneren. Om daar nog een andere institutie aan toe te voegen, lijkt me heel erg moeilijk.
We hebben er tachtig jaar over gedaan om die NAVO-structuren op te bouwen. Dat zomaar weggooien moet je niet te snel doen. Ik zou eerder kijken: hoe kan je de NAVO hervormen?
Het probleem is dat we in Europa in feite twee groepen landen hebben. De eerste groep, Frankrijk voorop, is duidelijk: die willen onafhankelijk zijn van Amerika, en zijn bereid om daar werk van te maken, zelfs als ze geen geld hebben. De andere groep – Polen, Noorwegen en de andere Scandinavische landen, Duitsland – is zo afhankelijk van Amerika, dat die denken: we zien wat er gebeurt, we zijn niet blind, maar een andere mogelijkheid hebben we niet.”
Wat kan Europa doen om op defensiegebied meer eenheid te bereiken?
„Dat weten ze op een hoog niveau natuurlijk heel goed: veel sterkere banden op het vlak van defensie tussen de lidstaten, inclusief de defensie-industrie.
Een deel van het antwoord ligt in meer integratie. En gaat dat gebeuren binnen het huidige politieke landschap? Nee, absoluut niet.”
Van Rij wijst op de grootte van radicaal- en extreem-rechts in Europa, dat banden heeft met Rusland en dat ook in de grote EU-landen Frankrijk en Duitsland aan de macht kan komen. Dan krijg je „een heel ander Europa”, waarin landen nog minder willen samenwerken, waardoor daadkracht op het wereldtoneel nog verder uit zicht raakt.
China zou dan wel eens de lachende derde kunnen zijn, stelt Van Rij: „Als China het goed speelt, dan kunnen de komende decennia of misschien wel de hele eeuw de eeuw van China worden. De vraag is: wil Europa leven in een wereld, in een orde, geleid door China? Als het antwoord daarop nee is, dan moeten we serieus tegenwicht bieden.”
Moet Europa ook meer tegenwicht bieden aan de VS?
„Absoluut. Ik ben voor strategische autonomie, Europa moet op zijn eigen benen staan. We moeten onze Europese defensie-industrie opschalen, en dat moeten we niet doen door steeds Amerikaanse wapens te blijven kopen.
Wat voor mij het probleem is: natuurlijk zijn er Russische en Chinese invloeden in het Arctische gebied, maar niet op Groenland. We gaan nu mee in de retoriek van Trump, met zijn analyse van de veiligheidssituatie rond Groenland. Trump heeft het steeds over Russische en Chinese boten die rond de kust van Groenland zijn – die zijn er niet. Waar die wél zijn momenteel, is boven de kust van Alaska. Maar daar hebben we het niet over.
We hebben in Europa crisis na crisis gehad de afgelopen twintig jaar. Financiële crisis, migratiecrisis, corona, invasie van Rusland. Dus er is niet veel capaciteit om vooruit te denken. Desondanks: als we dit nog niet als crisis zien, nu we oorlog hebben in Europa én we hebben een Amerika dat dit soort acties onderneemt en dit soort retoriek uitspreekt – Venezuela en Groenland, de veiligheidsstrategie – wat hebben we nog meer nodig om in actie te komen?”